Cẩm nang phòng ngừa bệnh động mạch vành

"Thông thoáng mạch máu – Thủ vững sự sống"
1. Bệnh động mạch vành là gì?
Bệnh động mạch vành xảy ra khi các mạch máu chính nuôi tim (động mạch vành) bị tổn thương, chủ yếu do các mảng bám chứa cholesterol (xơ vữa) tích tụ theo thời gian. Điều này gây hẹp lòng mạch, cản trở lưu thông máu, dẫn đến đau thắt ngực hoặc nguy hiểm hơn là Nhồi máu cơ tim.

2. Chiến lược phòng ngừa "Toàn diện"
2.1. Kiểm soát "Bộ tứ" chỉ số vàng
Phòng ngừa bệnh mạch vành không chỉ là kiểm soát huyết áp mà là quản lý tổng thể các yếu tố nguy cơ:

• Huyết áp: Duy trì dưới  130/80  mmHg.
• Đường huyết: Kiểm soát HbA1c  < 7\%  (đối với người tiểu đường). Đường huyết cao làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, tạo điều kiện cho mảng xơ vữa hình thành.
• Mỡ máu (Lipid máu): Đây là yếu tố then chốt. Theo ESC 2023, người có nguy cơ cao cần đưa chỉ số LDL-Cholesterol (cholesterol xấu) xuống dưới  1.4  mmol/L ( 55  mg/dL).
• Chỉ số vòng eo: Nam  < 90  cm, Nữ  < 80  cm.

2.2. Chế độ dinh dưỡng "Bảo vệ mạch vành"
Ngoài chế độ DASH đã nêu ở phần THA, khuyến cáo mạch vành ưu tiên Chế độ ăn Địa Trung Hải:

• Chất béo tốt: Thay thế mỡ động vật bằng dầu Oliu, dầu hạt cải, và các loại hạt (hạnh nhân, óc chó).
• Omega-3: Ăn cá béo (cá hồi, cá thu, cá ngừ) ít nhất 2 lần/tuần để giảm viêm và bảo vệ thành mạch.
• Chất xơ hòa tan: Có nhiều trong yến mạch, đậu nành, táo, cà rốt giúp "quét" bớt cholesterol dư thừa ra khỏi cơ thể.
• Hạn chế tối đa: Thực phẩm có chứa chất béo chuyển hóa (Trans-fat) như bánh quy, đồ chiên rán đi chiên lại, thực phẩm đóng hộp.

2.3. Ngừng hút thuốc lá - Mệnh lệnh cấp bách
Thuốc lá là kẻ thù số 1 của động mạch vành.

• Cơ chế: Nicotine gây co thắt mạch máu và CO (Carbon monoxide) làm tổn thương lớp lót bên trong mạch máu.
• Khuyến cáo: Ngừng hoàn toàn (kể cả thuốc lá điện tử) và tránh phơi nhiễm khói thuốc thụ động. Nguy cơ mắc bệnh mạch vành giảm đi một nửa chỉ sau 1 năm cai thuốc.

3. Nhận diện sớm dấu hiệu cảnh báo (Quy tắc "Giờ vàng")
Phòng ngừa cũng bao gồm việc hiểu biết để xử trí kịp thời, tránh tổn thương tim vĩnh viễn.

• Cơn đau thắt ngực điển hình: Cảm giác như có vật nặng đè ép, thắt chặt hoặc nóng rát vùng sau xương ức.
• Hướng lan: Đau có thể lan lên cổ, hàm, vai trái hoặc dọc theo cánh tay trái.
• Triệu chứng kèm theo: Vã mồ hôi lạnh, buồn nôn, khó thở, mệt lả.
• Hành động: Nếu cơn đau kéo dài quá 5-10 phút không đỡ khi nghỉ ngơi, cần gọi cấp cứu ngay lập tức.

4. Quản lý tâm lý và lối sống tích cực
•    Tránh stress cấp tính: Những cơn giận dữ hay lo âu quá mức có thể gây co thắt mạch vành dẫn đến đột quỵ tim.
•    Vận động đúng cách: Nếu đã có bệnh lý tim mạch, cần tham khảo bác sĩ về cường độ tập luyện. Tránh các môn thể thao đối kháng mạnh; ưu tiên đi bộ, đạp xe, bơi lội.

5. Tài liệu tham khảo và Trích dẫn (References)

1. Hội Tim mạch học Việt Nam (VNHA/VSH 2023): Khuyến cáo về chẩn đoán và điều trị hội chứng mạch vành mạn.
2. European Society of Cardiology (ESC 2023): Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes.
3. American Heart Association (AHA/ACC 2023): Guideline for the Management of Patients With Chronic Coronary Disease.
4. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): Global Action Plan for the Prevention and Control of Noncommunicable Diseases.
5. Tạp chí Tim mạch học Việt Nam: Các nghiên cứu về yếu tố nguy cơ tim mạch ở người Việt trưởng thành.

Lời kết cho cẩm nang: Động mạch vành là hệ thống cung cấp "nhựa sống" cho trái tim. Mọi nỗ lực kiểm soát huyết áp, giảm mặn, bỏ thuốc lá và tập thể dục của bạn hôm nay chính là những viên gạch xây dựng nên tấm khiên bảo vệ trái tim vững chắc nhất.